Ученичкото учество во средните училишта има законска рамка

Ученичкиот совет има поголема улога отколку што изгледа.Што се менува со ученичките совети, кој ги претставува учениците и како се заштитуваат нивните права?

Предлозите за подобри услови во училиштето, потребата од нови воннаставни активности или прашањата за ученичките права често започнуваат како разговор меѓу соучениците.

Ученичкото организирање овозможува тие разговори да прераснат во заеднички предлози и иницијативи што ќе стигнат до надлежните училишни тела.

Со измените на Законот за средното образование, донесени на 8 април 2025 година, се воведува посебна глава за облиците на ученичко организирање и учество. Со неа се уредуваат заедниците на паралелките, ученичките совети, учеството на учениците во училишните тела и изборот на ученички правобранител.

Овие одредби поставуваат заедничка основа за организирањето на средношколците и нивното учество во работата на училиштето.

Од ученичка заедница до ученички совет

Она што во многу училишта досега беше познато како „ученичка заедница“, со законските измени се уредува како ученички совет. Покрај називот, законот ги определува неговиот состав, основните правила за работа и учеството во училишните тела.

Ученичкиот совет го сочинуваат:

• претседателите на заедниците на сите паралелки во училиштето

• претседател на ученичкиот совет

• потпретседател

• генерален секретар.

Членовите имаат мандат од една учебна година, со право на уште еден последователен мандат. Во училиштата во кои наставата се изведува на повеќе наставни јазици, претседателот и потпретседателот на советот се ученици од различни заедници.

Претставувањето започнува во паралелката

Заедницата на паралелката ја сочинуваат сите ученици од една паралелка. Таа избира претседателство составено од претседател, заменик-претседател и секретар.

Претседателот ја претставува паралелката и е дел од ученичкиот совет. Со тоа се воспоставува врска меѓу потребите на учениците во секоја паралелка и прашањата што се разгледуваат на ниво на целото училиште.

На пример, предлог за уредување заеднички простор, организирање ученички настан или акција против врсничкото насилство може прво да се разгледа во паралелката, а потоа да се пренесе до ученичкиот совет.

Начинот на избор, задачите и предвремениот престанок на мандатот на претседателството се уредуваат со статутот на училиштето. Мандатот трае една учебна година, со право на уште еден последователен мандат.

Редовни седници за континуирана работа

Ученичкиот совет работи на редовни и вонредни седници. Редовните седници се одржуваат најмалку еднаш месечно, освен во месеците кога учениците се на распуст.

Конститутивната седница, на која се формира советот, се одржува во последната работна недела во септември.

Редовните состаноци овозможуваат навремено разгледување на ученичките предлози, договарање активности и следење на нивната реализација. За претставувањето да биде делотворно, важна е и повратната комуникација: учениците да бидат информирани што било разгледано и какви одлуки биле донесени.

Ученички претставници во училишните тела

Една од значајните одредби е учеството на учениците во работата на училишните тела.

Ученичкиот совет избира и разрешува двајца свои претставници во училишниот одбор. Законот предвидува претставници на учениците, избрани од советот, да учествуваат и во работата на стручните органи, консултативните тела и советот на родители.

На овој начин се отвора простор ученичките ставови да бидат претставени таму каде што се разгледуваат важни прашања за училиштето. Квалитетот на тоа учество зависи и од редовната комуникација меѓу претставниците и останатите ученици, како и од подготвеноста да се изнесат конкретни потреби, аргументи и предлози.

Поддршка од наставниците и стручните соработници

Во работата на ученичкиот совет учествуваат и двајца наставници и еден стручен соработник, избрани од наставничкиот совет. Нивниот мандат е една учебна година.

Тие учествуваат без право на глас.

Нивната вклученост може да обезбеди совет, информации и поддршка при планирањето и спроведувањето активности. Истовремено, одредбата за учество без право на глас ја издвојува улогата на ученичките членови при донесувањето одлуки во советот.

Ученички правобранител за заштита на правата

Со измените се предвидува и избор на ученички правобранител. Неговата улога е да се грижи за заштита и унапредување на ученичките права и да ги застапува учениците пред стручните органи и консултативните тела на училиштето.

Ученичкиот правобранител се избира со мнозинство гласови од редовните ученици, по пат на тајно гласање. Критериумите за избор се уредуваат со статутот на училиштето.

Мандатот трае две години, односно додека избраниот има статус на редовен ученик. Предвидена е и обука за човекови права и заштита од дискриминација.

За оваа улога да биде достапна за учениците, важно е тие да знаат кој е избран за правобранител, за какви прашања можат да му се обратат и како да стапат во контакт со него.

Информациите за советот треба да бидат јавно достапни

Законот предвидува задолжително објавување информации за ученичкото организирање на огласната табла и на веб-страницата на училиштето.

Се објавуваат:

• денот и часот на изборите за претседател на заедницата на паралелката

• денот и часот на седниците на ученичкиот совет

• имињата на претседателите на паралелките, координаторите на учебните години и ученичките претставници во училишните тела

• одлуките донесени од ученичкиот совет.

Имињата на претставниците треба да бидат објавени во текот на целата учебна година. Пред конституирањето на советот, информациите ги објавува секретарот на училиштето, а потоа генералниот секретар на ученичкиот совет.

Достапноста на овие информации им овозможува на учениците да знаат кој ги претставува, кога се одржуваат седниците и што одлучува советот.

Програма, правила и дополнителни тела

Ученичкиот совет секоја година, најдоцна до 20 јуни, доставува програма за работа до училиштето. Таа е составен дел од годишната програма за работа на училиштето.

Ова создава можност ученичките иницијативи да бидат вклучени во училишното планирање. Навременото собирање предлози од паралелките може да помогне програмата да ги одразува потребите и интересите на поширок круг ученици.

Работата, организацијата, надлежностите и изборот на претседателството на советот се уредуваат со деловник за работа.

Законот предвидува и координатор за секоја учебна година. Него го избираат претседателите на паралелките од истата година со тајно гласање. Мандатот трае една година, со право на уште еден последователен избор.

Во рамките на советот се основаат и Координативно тело и Комисија за доверба и соработка, чии работа и надлежности се уредуваат со статутот на училиштето.

Затоа, покрај законските одредби, за разбирање на конкретниот начин на функционирање на советот се важни и статутот на училиштето и деловникот на советот.

Можности за финансирање ученички активности

Средства за ученичкото организирање може да се обезбедуваат од државниот буџет, буџетите на општините и на Град Скопје, како и од донации, легати и подароци.

При креирањето на финансискиот план, училиштето може да го земе предвид предлогот на ученичкиот совет и да предвиди средства за реализација на неговите активности.

Оваа одредба не гарантира автоматско финансирање на секоја иницијатива. Таа создава можност советот да подготви образложен предлог со јасна цел, планирани активности и потребен буџет.

Средствата се користат наменски, а училиштето го следи трошењето на средствата што ги доделува за ученичко организирање.

Од законски одредби до секојдневна практика

Законската рамка поставува основа за поорганизирано и повидливо ученичко учество. Нејзината примена се гледа во секојдневната работа: дали се одржуваат избори и седници, дали информациите се достапни, дали претставниците ги слушаат учениците и дали предлозите добиваат одговор.

Активен ученички совет се гради преку редовна комуникација, јасни правила и соработка меѓу учениците и возрасните. Така, идеите што започнуваат како разговор на одмор можат да станат предлози што се разгледуваат и активности што го подобруваат училишниот живот.

Фондацијата Конрад Аденауер и LEAD, со поддршка на Министерство за образование и наука, како поддржувачи и промотори на ученичкото учество ја доделуваат оваа награда како признание за посветеноста на ученичките тела во унапредување на положбата на учениците и нивното вклучување во училишните процеси.